گناهان بزرگ و ذات و صفات خدا بحث كرده‌اند . « 1 » 4 . برخى نيز گفته‌اند كه اين علم را كلام از آن جهت گفته‌اند كه موجب قدرت متكلّم در بحث از مباحث شرعى مىشود . « 2 » 5 . و سرانجام گفته‌اند كه اين علم را از آن روى علم كلام گفته‌اند كه مثلا متكلّم در آغاز سخن خود مىگفته است كلامنا اليوم فى الحسن و القبح » يعنى سخن امروز ما در حسن و قبح است ؛ و يا « كلامنا اليوم فى الجبر و الاختيار » يعنى امروز سخن ما دربارهء جبر و اختيار است ؛ و اين واژه از همين جا اندك اندك براى اين علم علم شده است . در اين باره نيز اين انتقاد مطرح شده كه اين نكته عموميّت نداشته بدين معنى كه همهء مباحث اين علم را با « كلامنا » يا « الكلام فى . . . » آغاز نمىكرده‌اند ، وانگهى اين شيوهء گفتار در مباحث علم صرف ، نحو ، تفسير و جز آن‌ها نيز جارى بوده ، و اگر چنين باشد بايد همهء آن مباحث را نيز در علم كلام داخل بدانيم ، و حال آن كه چنين نيست . براى رفع اين اشكالات ، بايد توجّه داشت كه در اين مبحث نبايد تأثير دو زبان يونانى و سريانى را فراموش كرد ، زيرا در زبان يونانى لوگوس ( - Logos ) هم به معنى كلمه ، هم به معنى كلام و هم به معنى دليل و استدلال آمده است ، و در زبان سريانى هم ملّل ( mallal ) با مشتقّات آن به معنى سخن و استدلال هر دو آمده است و « تئولوژى » در زبان‌هاى اروپايى از ريشهء يونانى آن به معنى گفتار و استدلال دربارهء خدا ، و در زبان سريانى مملّل الاهاياثا ( memallal allahayasa ) نيز به همان معنى تئولوژى و علم كلام است ( يعنى سخن يا استدلال در باب خدا ) . پس ، علم كلام يعنى علم سخن گفتن و يا استدلال و جدل ( ديالكتيك ) در باب خدا . « 3 » 5 . موافقان و مخالفان كلام . از همان آغاز ، علم كلام نيز مانند اغلب علوم عقلى ، موافقان و مخالفانى يافت . چون در سدهء اوّل هجرى بحث‌هاى عقلى ( كه بيشتر كلامى بود ) در بسيارى از نواحى دولت اسلامى آغاز شد اندك اندك به گوش بزرگان دين نيز رسيد . مثلا وقتى احمد بن حنبل برخى مباحث ياران خود را در ارتباط با تفسير قرآن مجيد مورد تأمّل قرار داد ، صريحا بيان كرد كه « سه چيز است كه آنها را در اسلام اصلى نيست : مغازى ، ملاحم ، و علم

--> ( 1 ) . Ency . , of Islam , art , « ' Ilm al - Kalam » , Vol . 3 , PP . 1141 - 1150 , New Edition . ( 2 ) . حاجى ، خليفه ، كشف الظّنون ، 2 / 326 . ( 3 ) . Montgomery Watt , Islamic philosoply and theology , PP . 73 - 57 , Edinburgh , 1962 .